4857 SAYILI YASA · TÜM MADDELER
Türkiye İş Kanunu — Sade ve Örnekli Rehber
Türkiye\'deki çalışan-işveren ilişkisini düzenleyen 4857 sayılı İş Kanunu\'nun 122 maddesi. Her madde için orijinal yasal metin, sade Türkçe açıklama ve günlük hayattan en az bir örnek. İhbar, kıdem, fazla mesai, doğum izni, işten çıkarma, asgari ücret — hepsi anlaşılır biçimde, paketsiz, ücretsiz.
Hukuki tavsiye değildir. Bu rehber bilgilendirme amaçlıdır. Somut bir uyuşmazlığınız veya kişisel durumunuz için mutlaka iş hukuku alanında çalışan bir avukatla görüşmelisiniz.
BİRİNCİ BÖLÜM — Genel Hükümler
- Madde 1Amaç ve kapsamBu Kanun, işveren-işçi ilişkisinin temel kurallarını koyar; istisnalar dışında her işyerine uygulanır.
- Madde 2Tanımlarİşçi, işveren, işyeri, işveren vekili ve alt işveren gibi kavramların yasal tanımı.
- Madde 3İşyerini bildirmeİşveren, işyeri açtığında veya devraldığında 1 ay içinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı bölge müdürlüğüne bildirmek zorundadır.
- Madde 4İstisnalarBazı işler ve iş ilişkileri (deniz/hava taşımacılığı, 50 kişiden az tarım, ev hizmetleri, çıraklar vb.) İş Kanunu kapsamı dışındadır.
- Madde 5Eşit davranma ilkesiİşveren işçileri arasında dil, ırk, cinsiyet, din, siyasi düşünce gibi sebeplerle ayrım yapamaz; eşit işe eşit ücret zorunludur.
- Madde 6İşyerinin veya bir bölümünün devriİşyeri başkasına devredilirse iş sözleşmeleri yeni işverene aynı şartlarla geçer; kıdem süresi sıfırlanmaz.
- Madde 7Geçici iş ilişkisiGeçici iş ilişkisi: özel istihdam bürosu (İŞKUR onaylı) aracılığıyla veya holding/grup şirketleri arasında çalışan görevlendirilebilir.
İKİNCİ BÖLÜM — İş Sözleşmesi, Türleri ve Feshi
- Madde 8Tanım ve şekilİş sözleşmesi yazılı olmasa da geçerlidir; ancak süresi 1 yıl ve üstüyse yazılı yapılmalıdır.
- Madde 9Türü ve çalışma biçimlerini belirleme serbestisiİş sözleşmeleri belirli/belirsiz süreli, tam/kısmi süreli, deneme süreli, takım sözleşmesi gibi farklı türlerde yapılabilir.
- Madde 10Sürekli ve süreksiz işlerdeki iş sözleşmeleriSüreksiz işlerde (30 günden az süren işler) İş Kanunu'nun bazı hükümleri uygulanmaz; Borçlar Kanunu devreye girer.
- Madde 11Belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesiBelirsiz süreli iş sözleşmesi varsayılandır; belirli süreli sözleşme ancak haklı bir neden varsa yapılabilir.
- Madde 12Belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesi ayırımın sınırlarıBelirli süreli ve belirsiz süreli iş sözleşmesindeki işçi arasında ayrım yapılamaz; orantılı haklar verilir.
- Madde 13Kısmî süreli ve tam süreli iş sözleşmesiKısmi süreli çalışan işçi tam zamanlıdan ayrımcı işleme tabi tutulamaz; orantılı haklar verilir.
- Madde 14Çağrı üzerine çalışma ve uzaktan çalışma5Çağrı üzerine çalışma: işçinin çalışma süresi ihtiyaca göre belirlenen kısmi süreli sözleşmedir; çağrı yapılmasa bile haftalık asgari süre garanti edilir.
- Madde 15Deneme süreli iş sözleşmesiDeneme süresi en fazla 2 ay; toplu iş sözleşmesiyle 4 aya çıkarılabilir. Bu süre içinde her iki taraf da bildirim süresi olmadan sözleşmeyi feshedebilir.
- Madde 16Takım sözleşmesi ile oluşturulan iş sözleşmeleriBirden fazla işçi (takım) bir sözleşmeyle aynı işverene karşı taahhütte bulunabilir; hak ve borçlar her bir işçi için bireyseldir.
- Madde 17Süreli fesihBelirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden taraf, kıdeme bağlı 2-8 hafta arası ihbar süresi tanımak zorundadır.
- Madde 18Feshin geçerli sebebe dayandırılmasıİş güvencesi: 30+ işçili işyerinde 6+ ay kıdemli işçi, geçerli sebep olmadan işten çıkarılamaz; çıkarılırsa işe iade davası açabilir.
- Madde 19Sözleşmenin feshinde usulİşten çıkarmada yazılı bildirim ve gerekçe açıklama zorunludur; davranış kaynaklı fesihte işçinin savunması alınmadan fesih yapılamaz.
- Madde 20Fesih bildirimine itiraz ve usulüGeçersiz fesihte işçi 1 ay içinde önce arabulucuya, sonra iş mahkemesine başvurabilir; mahkeme ortalama 4 ayda karar verir.
- Madde 21Geçersiz sebeple yapılan feshin sonuçlarıİşe iade kararı verilmesi halinde işçi 10 gün içinde işbaşı yapmak için başvurmalı; işveren çalıştırmazsa 4-8 ay arası tazminat öder.
- Madde 22Çalışma koşullarında değişiklik ve iş sözleşmesinin feshiİşveren iş şartlarında esaslı değişiklik yaparsa işçinin yazılı kabulü gerekir; reddedilirse fesih sayılır.
- Madde 23Yeni işverenin sorumluluğuSüresi belirli iş sözleşmesi süresinden önce sebepsiz feshedilirse, kalan ücret işverenden istenebilir.
- Madde 24İşçinin haklı nedenle derhal fesih hakkıİşçinin haklı fesih sebepleri: sağlığa zararlı koşullar, ahlak/iyiniyet aykırılığı (taciz vb.), zorlayıcı sebep, ücretin ödenmemesi.
- Madde 25İşverenin haklı nedenle derhal fesih hakkıİşverenin haklı fesih sebepleri: işçinin sağlık nedenleri, ahlaka aykırı davranışlar (devamsızlık, hırsızlık vb.), zorlayıcı sebep, gözaltı/tutukluluk.
- Madde 26Derhal fesih hakkını kullanma süresiMadde 24 ve 25'teki haklı fesih hakkı, sebebin öğrenildiği günden itibaren 6 iş günü içinde kullanılmalı; aksi halde sebep zayıflar.
- Madde 27Yeni iş arama izniİhbar süresi içinde işçiye günde en az 2 saat iş arama izni verilmek zorunda; ücret kesintisi olmaz.
- Madde 28Çalışma belgesiİşten çıkarılan işçiye işveren çalışma belgesi (referans) vermek zorundadır; içerik gerçeği yansıtmalıdır.
- Madde 29Toplu işçi çıkarmaToplu işçi çıkarma: 30+ işçiyi 1 ay içinde topluca çıkaracak işveren, 30 gün önceden bakanlığa, sendikaya ve İŞKUR'a bildirmeli.
- Madde 30MÜLGAEngelli ve eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu910Mülga (kaldırılmış). Yerine 5378 sayılı Engelliler Kanunu kapsamındaki istihdam zorunlulukları geçmiştir.
- Madde 31Askerlik ve kanundan doğan çalışmaİşçinin askere veya kanuni bir göreve alınması fesih sebebi sayılmaz; haklarına saygı gösterilir.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM — Ücret
- Madde 32Ücret ve ücretin ödenmesiÜcret en geç ayda bir ödenir; gecikmesi halinde işçi haklı fesih edebilir, faiz işler.
- Madde 33MÜLGAİşverenin ödeme aczine düşmesiİşveren maaşı ödeyemez hale gelirse, ücret garanti fonundan en son 3 aylık ücret işçiye ödenir.
- Madde 34Ücretin gününde ödenmemesiÜcretin ödeme gününden itibaren 20 gün içinde mücbir sebep dışında ödenmemesi durumunda işçi çalışmaktan kaçınabilir.
- Madde 35Ücretin saklı kısmıİşçinin ücretinin haczi/temliki: en fazla ¼'ü haczedilebilir; nafaka borçları öncelikli.
- Madde 36Kamu makamlarının ve asıl işverenlerin hakedişlerinden ücreti kesme yükümlülüğüKamu kurumlarında alt işveren kullanan üst işveren, alt işverenin işçilerine ödenen ücreti kontrol etmek zorunda; eksik ödenirse hakedişten kesinti yapılır.
- Madde 37Ücret hesap pusulasıİşveren her ay işçiye ücret hesabını gösterir bir hesap pusulası vermek zorundadır.
- Madde 38Ücret kesme cezasıİşveren ücret kesintisi yapamaz; ancak toplu iş sözleşmesinde belirtilen istisnalar uygulanabilir.
- Madde 39Asgari ücretAsgari ücret: Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından en geç iki yılda bir belirlenir.
- Madde 40Yarım ücretYarım ücret: Zorlayıcı sebeplerle işin durması halinde işçilere bir hafta süreyle her gün için yarım ücret ödenir.
- Madde 41Fazla çalışma ücretiFazla çalışma haftada 45 saati aşan iştir; ücreti normal saat ücretinin %50 fazlasıdır. Yıllık toplam 270 saati aşamaz.
- Madde 42Zorunlu nedenlerle fazla çalışmaOlağanüstü durumlarda (genel hayatı etkileyen olağanüstü hal vb.) cumhurbaşkanı fazla çalışma süresini uzatabilir; günde 3 saatten fazla olmaz.
- Madde 43Olağanüstü hallerde fazla çalışmaTelafi çalışması: ulusal bayram, kötü hava, izin gibi sebeplerle yapılamayan iş, sonradan günde 3 saati aşmamak üzere telafi edilebilir.
- Madde 44Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışmaUlusal bayram ve genel tatillerde çalışılırsa o günler için bir günlük ek ücret ödenir.
- Madde 45Saklı haklarFazla mesai ücretinin sözleşmeyle aylık ücrete dahil edilmesine yasaktır; ayrı hesaplanmalı.
- Madde 46Hafta tatili ücretiHafta tatili: 6 günlük çalışmadan sonra en az 24 saat dinlenme ve o gün için tam ücret hakkı vardır.
- Madde 47Genel tatil ücretiUlusal bayram ve genel tatillerde çalışmayan işçi tam ücret alır; çalışırsa o günler için ayrıca bir gün ücret ödenir.
- Madde 48Geçici iş göremezlikİşçi hastalık veya doğum nedeniyle çalışamadığı günler için sigortadan ödenek alır; işveren ek bir ödeme zorunda değildir.
- Madde 49Ücret şekillerine göre tatil ücretiTatil ücretleri, çalışan günlerde alınan ortalama günlük ücrete göre hesaplanır.
- Madde 50Tatil ücretine girmeyen kısımlarYıllık izin, hafta tatili ve genel tatil ücretleri normal saat ücretine ek ödenmez; içlerinde olağanüstü durum hesaplanmaz.
- Madde 51Yüzdelerin ödenmesiBu maddenin işleyişi yönetmelikle düzenlenir.
- Madde 52MÜLGAYüzdelerin belgelenmesiMülga (kaldırılmış).
- Madde 53Yıllık ücretli izin hakkı ve izin süreleriYıllık izne hak: 1 yıl çalışmış işçi 14 gün, 5+ yıl 20 gün, 15+ yıl 26 gün izin alır. 18 yaş altı / 50+ için en az 20 gün.
- Madde 54Yıllık ücretli izne hak kazanma ve izni kullanma dönemiYıllık iznin hesaplanmasında: aynı işverenin işyerlerinde geçen kıdem süreleri toplanır; deneme süresi dahildir.
- Madde 55Yıllık izin bakımından çalışılmış gibi sayılan hallerYıllık iznin hesabında çalışılmış sayılan haller: bayram tatilleri, hafta tatili, doğum izni, hastalık izni, hekim raporu vb.
- Madde 56Yıllık ücretli iznin uygulanmasıYıllık izin işverenin uygun gördüğü zamanda verilir; bölünemez ama tarafların anlaşmasıyla bir bölümü 10 günden az olmamak üzere parçalara bölünebilir.
- Madde 57Yıllık izin ücretiYıllık izinde çalışan işçinin ücreti normal ücreti gibidir; sosyal yardımlar (yemek-yol gibi) izin süresine de yansıtılır.
- Madde 58İzinde çalışma yasağıİzin günlerinde başka iş yapan işçiye o günler için ödenen izin ücreti geri alınabilir.
- Madde 59Sözleşmenin sona ermesinde izin ücretiSözleşme sona erince kullanılmayan yıllık izin için günlük ücret üzerinden hesaplanan tutar işverence ödenir.
- Madde 60İzinlere ilişkin düzenlemelerYıllık ücretli iznin uygulanması yönetmelikle düzenlenir.
- Madde 61Sigorta primleriSigorta primlerinin hesabında yıllık izin ücreti normal ücretten ayrı bir gelir gibi gösterilmez.
- Madde 62Ücretten indirim yapılamayacak hallerBu kanunun ücret-fazla mesai hükümleri uyulmazsa idari para cezası uygulanır; ücret düşürme yasaktır.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM — İşin Düzenlenmesi
- Madde 63Çalışma süresiHaftalık normal çalışma süresi en çok 45 saattir; günlük 11 saati aşamaz. Sözleşmeyle azaltılabilir.
- Madde 64Telafi çalışmasıTelafi çalışması: yapılamayan iş sonradan haftanın aksak günlerinde günde en çok 3 saat ek olarak yapılır.
- Madde 65MÜLGAKısa çalışma ve kısa çalışma ödeneğiKısa çalışma: ekonomik kriz/zorlayıcı sebeplerle haftalık çalışma süresi geçici azaltıldığında, fark işçiye fondan ödenir.
- Madde 66Çalışma süresinden sayılan hallerBazı süreler (yolda geçen, hazırlık, oturulan, beklenen vb.) çalışma sayılır.
- Madde 67Günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleriGünlük çalışma süresinin başlama-bitiş saatleri ile dinlenme aralarına işveren karar verir; işçilere bildirilir.
- Madde 68Ara dinlenmesiGünlük çalışma süresine göre ara dinlenmesi: 4 saat ve daha kısa için 15 dakika; 4-7,5 saat arası 30 dakika; 7,5+ saat 1 saat.
- Madde 69Gece süresi ve gece çalışmalarıGece çalışması (saat 20:00-06:00 arası): 7,5 saatten fazla olamaz; postalı çalışma yönetmelikle düzenlenir.
- Madde 70Hazırlama, tamamlama ve temizleme işleriHazırlama ve tamamlama işleri yapacak çalışanlar günlük 1,5 saatine kadar fazla çalışabilir; ek ücret %50 zamlıdır.
- Madde 71Çalıştırma yaşı ve çocukları çalıştırma yasağı15 yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasak; hafif işlerde 14 yaş ve eğitim sürdürülmesi şartıyla mümkün.
- Madde 72şeklinde değiştirilmiştir.Kadın ve 18 yaşından küçükler maden, kanalizasyon, tünel inşaatı gibi yer altı ve su altı işlerinde çalıştırılamaz.
- Madde 73Gece çalıştırma yasağı18 yaşından küçükler sanayi işlerinde gece çalıştırılamaz.
- Madde 74Analık halinde çalışma ve süt izniDoğum izni: doğumdan önce 8, sonra 8 hafta toplam 16 hafta. Çoğul doğumda öncesi 10 hafta. Doğum sonrası kısmi süreli çalışma talep edilebilir.
- Madde 75İşçi özlük dosyasıİşveren her işçi için ayrı bir özlük dosyası tutar; kişisel veriler ve çalışma kayıtları burada saklanır.
- Madde 76YönetmeliklerBu kanunun çalışma süreleriyle ilgili hükümlerinin nasıl uygulanacağı yönetmelikle düzenlenir.
BEŞİNCİ BÖLÜM — İş Sağlığı ve Güvenliği
- Madde 77MÜLGAİşverenlerin ve işçilerin yükümlülükleriMülga (kaldırılmış); yerine 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu geçti.
- Madde 78MÜLGAİş sağlığı ve güvenliği yönetmelikleri26Mülga.
- Madde 79MÜLGAİşin durdurulması veya işyerinin kapatılmasıMülga.
- Madde 80MÜLGAİş sağlığı ve güvenliği kuruluMülga.
- Madde 81MÜLGAİş sağlığı ve güvenliği hizmetleri27Mülga.
- Madde 82MÜLGAİş güvenliği ile görevli mühendis veya teknik elemanlarMülga.
- Madde 83MÜLGAİşçilerin haklarıMülga.
- Madde 84MÜLGAİçki veya uyuşturucu madde kullanma yasağıMülga.
- Madde 85MÜLGAAğır ve tehlikeli işlerMülga.
- Madde 86MÜLGAAğır ve tehlikeli işlerde raporMülga.
- Madde 88MÜLGAGebe veya çocuk emziren kadınlar için yönetmelikMülga.
- Madde 89MÜLGAÇeşitli yönetmeliklerMülga.
ALTINCI BÖLÜM — İş ve İşçi Bulma
YEDİNCİ BÖLÜM — Çalışma Hayatının Denetimi ve Teftişi
- Madde 91Devletin yetkisiÇalışma hayatının denetimi devlet tarafından yapılır; iş müfettişleri yetkili.
- Madde 92Yetkili makam ve memurlar28İş müfettişleri, denetim için işyerine girme, evrak inceleme, ifade alma yetkilerine sahiptir.
- Madde 93Yetkili memurların ödeviMüfettişler ifade ve belgelerin gizliliğini koruyacak şekilde davranır.
- Madde 94MuafiyetMüfettişlerin sorduğu sorulara doğru ve eksiksiz yanıt verme zorunluluğu vardır; aksi halde idari para cezası uygulanır.
- Madde 95MÜLGADiğer merciler tarafından yapılan teftişlerMüfettişler haksız davranan işyerinin işini geçici olarak durdurabilir.
- Madde 96İşçi ve işverenin sorumluluğuÇalışan, işveren tarafından müfettişe yanlış bilgi vermeye zorlanamaz.
- Madde 97Zabıtanın yardımıŞikayetçi olunan işyerinde işveren-iş müfettişi-işçi arasında uzlaşma süreçleri yönetmelikle düzenlenir.
SEKİZİNCİ BÖLÜM — İdari Ceza Hükümleri
- Madde 98İşyerini bildirme yükümlülüğüne aykırılıkBu kanunun bildirim, kayıt ve teftiş yükümlülüklerine uymayan işveren idari para cezası ile cezalandırılır (3 ve 99 vd. maddeler).
- Madde 99Genel hükümlere aykırılıkBireysel sözleşme (yazılı verme), eşit davranma, geçici iş ilişkisi gibi ihlallerde belirli para cezaları uygulanır.
- Madde 100Toplu işçi çıkarma ile ilgili hükümlere aykırılıkToplu işten çıkarma usulüne uymayan işveren ücret ölçüsünde ceza ödemekle birlikte gereği yapılır.
- Madde 101Engelli ve eski hükümlü çalıştırma zorunluluğuna aykırılık325378 sayılı kanun gereği engelli/eski hükümlü kotasını doldurmayan işveren her boş kontenjan için aylık para cezası öder.
- Madde 102Ücret ile ilgili hükümlere aykırılık34Ücret-fazla mesai-haftalık tatil ödemelerine uymayan işveren her işçi için ek idari para cezası alır.
- Madde 103Yıllık ücretli izin hükümlerine aykırılıkYıllık izin sürelerine uymama veya gerekli kayıtları tutmama da idari ceza ile cezalandırılır.
- Madde 104İşin düzenlenmesine ilişkin hükümlere aykırılık36Çalışma süreleri ve fazla mesai sınırlarına uymayan işverenler her işçi için ek ceza alırlar.
- Madde 105MÜLGAİş sağlığı ve güvenliği ile ilgili hükümlere aykırılıkİş sağlığı ve güvenliği yönetmeliklerine uymama 6331 sayılı kanun çerçevesinde cezalandırılır (bu maddedeki içerik mülga).
- Madde 106İş ve işçi bulma hükümlerine aykırılıkPosta-vardiya, çocuk-genç işçi, doğum izni gibi düzenlemelere uymayan işveren ek cezalarla karşılaşır.
- Madde 107İş hayatının denetim ve teftişi ile ilgili hükümlere aykırılıkMüfettişlerin görevini engelleyen, yanlış bilgi veren işveren idari ceza ile cezalandırılır.
- Madde 108İdari para cezalarının uygulanmasına ilişkin hususlarBu kanundaki idari para cezaları Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı bölge müdürü tarafından verilir; itirazlar idare mahkemesine gider.
DOKUZUNCU BÖLÜM — Çeşitli, Geçici ve Son Hükümler
- Madde 109Yazılı veya elektronik bildirimBu kanunda yapılan bildirimlerin yazılı yapılması esastır.
- Madde 110Konut kapıcılarının özel çalışma koşullarıKonut kapıcıları için özel hükümler yönetmelikle belirlenir.
- Madde 111Sanayi, ticaret, tarım ve orman işleriSanayi, ticaret, tarım ve orman işleri yönetmelikle ayrı ayrı tanımlanır.
- Madde 112Bazı kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanların kıdem tazminatıKamu hizmetlerinde alt işveren işçilerinin haklarına özel düzenlemeler.
- Madde 113Bazı işlerde çalışanların ücretlerinin güvencesi32, 35, 37, 38, 41, 53, 54, 55, 56, 57, 59 maddeleri 50 ve daha az işçili tarım/orman işyerlerinde çalışan işçiler için uygulanır.
- Madde 114Üçlü Danışma KuruluÜçlü Danışma Kurulu: çalışma hayatına ilişkin politikaların hazırlığında işveren-işçi temsilcileri ile devlet birlikte görüş bildirir.
- Madde 115Kantin açılmasıYüzde usulü ücret alanların ücret hesabı, garson ve benzeri işyerlerinde toplam alınan yüzde tutarının çalışanlara dağıtılması şeklindedir.
- Madde 116MÜLGAkooperatiflerine işverenlerce yer tahsisi yapılabilir.Mülga.
- Madde 117MÜLGAişlenmiştir.)Mülga.
- Madde 118MÜLGAyerine işlenmiştir.)Mülga.
- Madde 119YönetmeliklerBu kanunun uygulanması için çıkarılması gereken yönetmelikler 6 ay içinde yayımlanır.
- Madde 120Yürürlükten kaldırılan hükümlerEski 1475 sayılı kanunun bazı maddeleri yürürlükte; özellikle kıdem tazminatı 14. madde hâlâ uygulanır.
- Madde 121YürürlükEski 1475 sayılı kanuna yapılan atıflar bu kanuna yapılmış sayılır.
- Madde 122YürütmeBu kanunun yürürlük tarihi: 10 Haziran 2003.